Bibliotheek van koning Karel V van Frankrijk en zijn familie

De reconstructie van een model van een vorstelijke collectie

‘... Est biau tresor a un roy avoir grant multitude de livres’ (‘Het is een grote schat voor een koning veel boeken te hebben’, Songe du Vergier, I, 34). Dat is de conclusie van het debat in de entourage van de Franse koning Karel V in zijn schriftelijke weergave uit 1378, de Songe du Vergier, over de noodzaak voor een koning om een grote verzameling oude en nieuwe boeken te hebben: ‘boeken zijn een bolwerk tegen tirannie’.

De bibliotheek die Karel V in een toren van het Louvre had samengebracht, was niet enkel een fabelachtige collectie boeken voor de koning en zijn raadsheren (meer dan 900 volumes in 1380), maar ook (en dat was uitzonderlijk in die tijd) een buitengewone bibliotheek van bijna 2500 teksten in het Frans: een getuigenis van de promotie van de Franse volkstaal als instrument van kennis en regering. Als teken van het koninklijk gezag vormt de bibliotheek van het Louvre een prerogatief van de Franse koning en is in die zin al een bibliotheek van de staat. De miniatuur van de frontispiece van de Franse vertaling van de Policraticus van John van Salisbury, waar de wijze koning vóór een rad met boeken zit, vormt hier een symbolische voorstelling van (BNF, ms. Français 24287, f. 2r).

De koning had ook nog kleinere verzamelingen boeken in andere residenties, zoals het Hôtel Saint-Pol, Melun, Saint-Germain en met name in het kasteel van Vincennes, waar zich in de donjon de grootste schatten bevonden: ruim 50 van de mooiste paraliturgische handschriften, psalters, getijdenboeken, ...

Om een idee te krijgen van deze verzameling beschikken we over twee soorten bronnen:

  • een reeks van zes inventarissen uit 1380, 1411, 1413 en 1424, met tal van inlichtingen over de plaatsopstelling van de bibliotheek, haar inhoud en de financiële waarde van de boeken,
  • tenminste 120 handschriften (het getal is niet definitief) in een dertigtal instellingen over de hele wereld, als volgt verdeeld: 69 in de BNF, 7 in andere Franse bibliotheken en 44 buiten Frankrijk (waaronder een tiental in Brussel). Een aantal hiervan werd bestudeerd door Léopold Delisle (Recherches sur la Librairie de Charles V, Paris 1907, 2 delen), François Avril (La Librairie de Charles V, tentoonstelling in de Bibliothèque nationale, 1968) en anderen.

Na de dood van Karel V kwam de bibliotheek aan zijn zoon Karel VI, maar ze raakte geleidelijk in verval. In 1424 werd ze voor een habbekrats verkocht aan de hertog van Bedford, Engels regent van Frankrijk en zelf bibliofiel. De hertog liet ze naar Rouen overbrengen. Na zijn dood in 1435 werd ze overgebracht naar Londen en raakte daarna verspreid.

De moderne informatica staat toe deze eerste Koninklijke Bibliotheek van Frankrijk te reconstrueren in haar gedaante van 1380.

Drie manuscripten waren bij de aanvang van het project al integraal op internet te raadplegen:

  • een Franse vertaling van het Speculum dominarum van Durand de Champagne, opgedragen aan Johanna van Navarra, de vrouw van koning Filips de Schone: Corpus Christi College, ms. 324 in Cambridge
  • het exemplaar van de Miracles de Notre-Dame van Gautier de Coincy, verlucht door Pucelle voor Johanna van Bourgondië, de echtgenote van koning Filips VI de Valois: ms. NAF 24541 van de BNF
  • een volume van een Civitas Dei van Augustinus, in de Franse vertaling van Raoul de Presles: ms. Typ 201 van de Houghton Library van Harvard

Door de digitalisering en wetenschappelijke catalogisering van de 76 handschriften uit de Franse bibliotheken en de tien uit de Koninklijke Bibliotheek van België, waaraan dan nog de 12 volumes die zijn teruggevonden in de British Library in Londen, zullen worden toegevoegd, staat het project Europeana Regia toe virtueel bijna de volledige tot nu toe geïdentificeerde collectie (4/5) te reconstrueren.

The library of Charles V became a model for royal and aristocratic libraries in the 15th century, as will be illustrated by a digitised selection of some sixty manuscripts drawn mainly from the libraries of Louis d’Orléans and Jean, duc de Berry, both renowned bibliophiles who played significant roles in the management of royal affairs in the late 14th and early 15th centuries.

Bibliotheek van koning Karel V van Frankrijk en zijn familie

Brussels, KBR, ms. 10319
Liber novum judicum [Franse versie]
Brussel Koninklijke Bibliotheek van België - Bibliothèque royale de Belgique ms. 10319
Paris Bibliothèque nationale de France MSS Français 312 - f. 1r.
Vincent van Beauvais, Speculum historiale (vol. 1), Franse vertaling [Miroir Historial] van Jean de Vignay
Paris Bibliothèque nationale de France MSS Français 312
Paris Bibliothèque nationale de France MSS latin 8886 - f. 1r.
Pontificale-missale van Jan, hertog van Berry
Paris Bibliothèque nationale de France MSS Latin 8886

Top